Speciale 4 mei-dienst in Folsgare en Ysbrechtum: Kerkelijke gemeenten staan stil bij monument ‘De Hoanne’ in Tjalhuizum

We spreken met Tryntsje Wester, voorzitter van de kerkenraad Ysbrechtum, Tjalhuizum en Tirns, en met Jan Finnema, predikant van Oosthem, Abbega, Folsgare en sinds kort Nijland. Wester en Finnema vertellen over de bijzondere dienst die op zondagmorgen 4 mei eerst in Folsgare wordt gehouden en daarna in Ysbrechtum.

Verhalen delen

We openen ons gesprek met Tryntsje Wester en vragen haar waarom het dit jaar zo’n bijzondere herdenkingsdienst wordt. Tryntsje Wester: “It item foar de tsjinst op 4 maaie is dit jier it oarlochsmonumint ‘De Hoanne’. Omdat wy as doarpsminsken de jûns fan’e fjirde maaie altyd nei De Hoanne tagean, is besletten dat it monumint sintraal stiet. Wy ha doe yn ús regio nei in dûmny socht dy’t de tsjinst liede kin en sa kamen we fia ús skriba, Klaas Salverda, út bij predikant Jan Finnema. Omdat it monumint tusken Folsgeare en Ysbrechtum yn stiet, ha wy besletten dat de earste tsjinst om healwei tsienen yn Folsgeare is en de twadde om alve oere yn Ysbrechtum.”

At ik by De Hoanne delfyts, dan ropt it monumint letterlik wat by my op. In stikje waaksimheid, dat fiel ik yn dizze tiid wer hiel sterk.

Dominee Jan Finnema was meteen bereid om de diensten in Folsgare en Ysbrechtum te leiden. “Salang’t we de ferhalen mei mekoar diele en oanjouwe wat foar gefoel wy der by ha oer wat ús oerkommen is yn dy perioade, dan kinne we der yn ús eigen tiid wat mei dwaan”, zegt Finnema. “At ik by De Hoanne delfyts, dan ropt it monumint letterlik wat by my op. In stikje waaksimheid, dat fiel ik yn dizze tiid wer hiel sterk.” 

Kiezen

Ds. Jan Finnema is eind januari 2025 zijn de voorbereidingen voor deze 4 mei-dienst al begonnen. Finnema, die al bijna 25 jaar het ambt van predikant uitoefent, geeft aan dat hij in de zondagse eredienst eigenlijk elk jaar in april en mei aandacht geeft aan de Tweede Wereldoorlog en de gevolgen hiervan. “Minsken as Edith Eva Eger, in Amearikaanske psycholooch dy’t sels de Holocaust oerlibbe hat, skreau har memoires yn de bestseller ‘The Choice’ (ín het Nederlands vertaald als ‘De Keuze – Leven in vrijheid’, red.). Minsken yn dy tiid moasten hiele fundamentele keuzes meitsje, wêr’t wy ús no amper in foarstelling fan meitsje kinne. Kieze foar it libben ûnder soksoarte freeslike omstannichheden…”

At de bern by it monumint delfytse ûnderweis nei skoalle, freegje ik my ôf, oft ze wol witte wêr’t ‘De Hoanne’ foar stiet

Douwe Tamminga

In de dienst zullen ook gedichten van de Friese dichter Douwe Annes Tamminga (1909-2002), die in Ysbrechtum woonde, ter sprake komen. Douwe Tamminga maakte ook de dichtregels voor het oorlogsmonument ‘De Hoanne’. In het Frysk Lieteboek staan verschillende liedteksten van de dichter. Ook jongeren zullen bij de voorbereiding en in de dienst betrokken worden. De jeugd is nu al bezig met de woorden van Douwe Tamminga die op het monument staan naar deze tijd te vertalen.

Fotografie Jelly Mellema

Tryntsje Wester hierover: “At de bern by it monumint delfytse ûnderweis nei skoalle, freegje ik my ôf, oft ze wol witte wêr’t ‘De Hoanne’ foar stiet. Doe ha we de Tienerclub fan tsjerke frege om der mei dûmny Marije Mazereeuw fan’e PKN Snits/Turns/Ysbrechtum ek oer nei te tinken. De jeugd docht dit ûnder oare troch in eigen fers te skriuwen. Dêr binne se mei oan’e slach west en ik bin hiel benijd nei wat der útkommen is.” Volgens Wester is het belangrijk dat jongeren beseffen dat de verhalen over de herwonnen vrijheid niet zómaar iets is. Dat ook de jeugd en met name de jeugd van 12+ daarvoor moet staan. Vrijheid is niet vanzelfsprekend. Finnema waarschuwt: “We moatte net yn in empatyske burn-out komme.”

Canadese volkslied

Ds. Finnema heeft tijdens de voorbereiding op de dienst van 4 mei al gebruik gemaakt van de liturgie zoals die op 19 april 1945 in Sneek en Ysbrechtum gebruikt is. In de dienst van april 1945 staan ook Engelse kerkliederen omdat er Canadese soldaten in kerk zaten. Het Canadese volkslied zal dit jaar tijdens de kerkdienst ook zéker klinken. Er zullen herdenkingsspeldjes van De Hoanne worden gemaakt, die tijdens deze dienst of na afloop, aan de medewerkers en de bezoekers worden uitgedeeld. Ook nog een mooi historisch feitje is dat na de bevrijding tijdens de diensten rond 4 mei de opbrengst van de collectes naar de Stichting 1940-1945 ging. Dat is een reden om de collecte dit jaar, 80 jaar na de bevrijding, te doneren aan oorlogsveteranen met een posttraumatische stressstoornis, PTSS.

Monument ‘De Hoanne’

Oorspronkelijk stond het monument ‘De Hoanne’ in Tjalhuizum op een andere plek. Het gedenkteken stond tot 1972 aan de Rijksweg 43 (nu A7) ter hoogte van het dorp Folsgare. In verband met een verdubbeling van die weg is de zuil verplaatst naar de plek waar het viaduct over de Rijksweg uitkomt op de weg van Ysbrechtum naar Nijland, de Ingenawei (hoek Monumentwei).

Het monument werd op woensdag 5 september 1951 onthuld door de Commissaris van de Koningin in Friesland, mr. H.P. Linthorst Homan. Bij de onthulling was ook mevrouw Van Haersma Buma aanwezig met haar oudste zoon. Hun man en vader, Sybrand Marinus van Haersma Buma, was vanaf 1938 burgemeester van Wymbritseradeel en werd in 1941 door de Duitse bezetter gearresteerd vanwege zijn werkzaamheden voor het verzet. Buma werd vastgezet in de gevangenis van Scheveningen (‘het Oranjehotel’) en in september 1942 via Kamp Amersfoort en Oberhausen overgebracht naar het concentratiekamp Neuengamme waar hij op 11 november 1942 overleed.

Tijdens de onthulling in 1951 waren ook de commandant van vliegbasis Leeuwarden, kolonel Fiedeldy, met zijn staf en manschappen aanwezig, evenals de oud-leden van de N.B.S., de Binnenlandse Strijdkrachten. De aanwezigen droegen de uniformen uit de Tweede Wereldoorlog en de blauwe overalls van de Binnenlandse Strijdkrachten.

Vorm en materiaal

Het monument ‘De Hoanne’, ontworpen door Willem Johannes Valk, is een gemetselde zuil van tien meter hoog, een meter breed en een meter diep, bekroond met een bronzen haan in gevechtshouding. In de zuil is een natuurstenen plaquette gemetseld, waarop in reliëf het gemeentewapen van Wymbritseradiel is aangebracht. Op de zuil is een plaquette van de Friese dichter Douwe Tamminga aangebracht met de volgende tekst:‘De fûle striid tsjin fijâns wrede hân brocht ús in nije dei foar folk en lân - 1940-1945’

Het monument is opgericht ter nagedachtenis aan alle burgers in Wymbritseradeel die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen zijn omgekomen. Er zijn geen personen uit de database van de Oorlogsgravenstichting gekoppeld aan dit monument.

Tekst Henk van der Veer
Fotografie: Jelly Mellema

Ontwerp Jelly Mellema