Fotografe en schrijfster Mirjam Letsch over de schoonheid en kwetsbaarheid van de mens en de natuur: “Hoe langer je ergens verblijft, hoe beter je kijkt”

Mirjam Letscj uit Bantega vertelt in dit verhaal over haar reizen, haar fotografie, de kracht van kijken en haar fascinatie voor natuur en biodiversiteit. Begin september was een deel van haar werk nog te zien tijdens de ‘Hungry Eye Fair’, een fine art fototentoonstelling in Amsterdam. Haar werk is ook te zien geweest op internationale tentoonstellingen in Buenos Aires en Parijs.

VERHALEN VERTELLEN IN BEELD EN TEKST

Je hebt culturele antropologie gestudeerd. Wanneer ontdekte je dat verhalen vertellen via beeld en tekst jouw manier van kijken naar de wereld is?

“Als kind, lang voordat ik ging studeren, leende ik al de camera van mijn vader. Kennelijk voelde ik toen al de behoefte om de wereld in beelden vast te leggen. Later werkte ik veel in India. Ik sprak toen nog geen Hindi en ook met een tolk bleef communiceren lastig. Daardoor moest ik extra goed leren observeren; kijken naar gebaren, verhoudingen, stiltes en kleine veranderingen in mijn omgeving. Wat aanvankelijk een beperking leek, heeft juist mijn manier van kijken aangescherpt. Ik moest aandachtiger waarnemen dan wanneer ik alles eenvoudig had kunnen vragen. Langzaam ontdekte ik dat beeld voor mij de meest natuurlijke vorm van communicatie is. Ik schrijf de laatste tijd meer, maar bijna ieder verhaal begint voor mij nog altijd met een beeld. Vanuit dat beeld ontvouwt zich de rest.”

PROJECTEN IN INDIA

Mirjam en Hans zijn de mede-oprichters van de Duniya Foundation, een stichting die projecten in India ter plaatse ondersteunt.

“In India maakte ik bijzondere momenten mee, van intense vreugde tot diep verdriet. Een ontmoeting die mij altijd is bijgebleven, was tijdens een huwelijk in een straatarme wijk. Ik was gevraagd om de huwelijksfotograaf te zijn. Voor het feest was werkelijk alles uit de kast gehaald: grote gaarkeukens op straat, slingers van aan elkaar geregen afrikaantjes en de jonge bruid, die ik al kende sinds haar lagere schooltijd, prachtig versierd met henna. Maar zij had haar toekomstige man nog nooit gezien. Ze wilde niet trouwen. Ze huilde de hele dag en avond. Haar met kajal zwart gemaakte ogen werden een grote veeg van verdriet. Toen zij ’s nachts naar haar man ‘moest’, schreeuwde ze de hele wijk bij elkaar. Ik heb het vastgelegd maar kon niets doen. Zelfs onze stichting kon het huwelijk niet voorkomen. Nog altijd word ik verdrietig wanneer ik die beelden terugzie.

NIEUWSGIERIG

Wanneer is iets of iemand interessant om te fotograferen of over te schrijven?

“Nieuwsgierigheid staat aan de basis van veel van mijn werk. Hoe worden broden op IJsland in de grond ‘gebakken’? Hoe verleidt een mannelijke smaragdhagedis een vrouwtje? Waarom kun je in Seoul een hanbok, een traditionele Zuid-Koreaanse jurk, per uur huren? En wat eten mensen in de bloedhete Indiase Tharwoestijn? Zulke vragen lijken heel verschillend, maar ze komen allemaal voort uit dezelfde behoefte om te begrijpen waarom mensen, dieren en culturen doen wat ze doen. Vanuit die nieuwsgierigheid ga ik onderzoeken en uiteindelijk fotograferen of schrijven.

Soms ligt aan mijn werk ook activisme ten grondslag. Dan wil ik iets zichtbaar maken wat gemakkelijk wordt genegeerd, mensen wakker schudden of hen anders laten kijken. Beeld is een krachtig middel. Een foto bereikt iemand al voordat er woorden of argumenten aan te pas komen.”

BROODCULTUUR VANOVER DE HELE WERELD

“De afgelopen jaren werkte ik samen met mijn man Hans aan een schitterend project: ‘The First Ingredient’. In opdracht van Johan Pater van Koninklijke Amarant Bakkers hebben we in vijftig landen traditionele bakkers, bakkerijen en broodculturen in beeld gebracht. Ik had vooraf nooit kunnen vermoeden dat mensen overal ter wereld van slechts enkele basisingrediënten zulke volstrekt eigen broden maken. Van Iraanse taftun en Oegandese mandazi tot de rijkversierde broden van Oezbekistan. ieder brood vertelt iets over het land, de geschiedenis en de cultuur. Overal zijn bakkers trots op hun werk.

Brood delen heeft een prachtige schoonheid, zowel letterlijk als figuurlijk. Dit eenvoudige product bracht ons bij de meest bijzondere mensen. Zo aten we platbrood in de Australische Outback, gebakken door Aboriginal vrouwen en geserveerd met gegrilde kangoeroestaart. Die staart zou thuis niet onmiddellijk mijn eerste keuze zijn, maar het samenzijn en alles wat eromheen gebeurde zal ik mijn leven lang niet vergeten.”

TEXTIEL IN PLAATS VAN MENS

Op de Hungry Eye Fair Amsterdam was jouw werk ‘Hanbok’ uit Seoul en ‘Sea Rags’ uit Zanzibar te zien…

“Het fotograferen van mensen was lange tijd een belangrijk deel van mijn werk, maar ik wil mijn focus verleggen. In ‘Hanbok’ en ‘Sea Rags’ is de mens als beeld vrijwel afwezig. Toch gaat het werk over mensen. Hun aanwezigheid is voelbaar in wat zij dragen, aanraken en achterlaten. Een kledingstuk kan een lichaam vervangen en vertellen over identiteit, dagelijks leven, traditie, arbeid en herinnering. Soms wordt iemands aanwezigheid juist sterker voelbaar wanneer je die persoon niet letterlijk ziet.

De twee series ontstonden onafhankelijk van elkaar. Voor ‘Sea Rags’ fotografeerde ik op Zanzibar kledingstukken en kanga’s die waren getekend door zon, zout, zand en gebruik. In Seoul zag ik hoe mensen rond de paleizen voor enkele uren een traditionele hanbok huren. Daar trokken juist de kleur, de vorm, de beweging en de manier waarop zo’n kledingstuk iemand tijdelijk een andere verschijning geeft mijn aandacht.

Later zag ik het verband. In het ene werk is het textiel verweerd en bijna losgeraakt van het lichaam, in het andere krijgt een eeuwenoude kledingtraditie telkens opnieuw tijdelijk gestalte. Textiel werd de onverwachte schakel tussen Zanzibar en Seoul, als drager van cultuur, identiteit en menselijke aanwezigheid. De expositie tijdens Hungry Eye toonde een nieuwe richting in mijn werk. Geen afscheid van de mens als onderwerp, maar een verbreding van de manier waarop ik over mensen vertel. Een gezicht hoeft niet altijd zichtbaar te zijn om iemand heel dichtbij te laten komen.”

KRITISCH OP SOCIALE MEDIA

Je bent kritisch op allerlei ideeën die via sociale media worden verspreid. Waar ligt voor jou de grens tussen openstaan voor nieuwe inzichten en kritisch blijven nadenken?

“Ik heb een haat-liefdeverhouding met sociale media. Natuurlijk wil ik dat mijn werk wordt gezien en Instagram is daarvoor een handig hulpmiddel. Maar sociale media zijn geen neutrale etalage. Algoritmes bepalen wat we te zien krijgen. Daardoor zien we wat een platform of een algoritme wil dat we zien en steeds minder wat daarbuiten bestaat.

Er is veel lawaai. Meningen, desinformatie, complottheorieën en ongefundeerde gezondheidsclaims verspreiden zich razendsnel, zonder controleerbare bronnen. Mijn foto’s duiken regelmatig op zonder toestemming, naamsvermelding of vergoeding. Daar heb ik nog geen goed antwoord op. Moet ik volledig afstand nemen en alleen nog via mijn eigen kanalen publiceren?

Voor mij betekent openstaan voor nieuwe inzichten niet dat je alles kritiekloos moet aannemen. Nieuwsgierigheid vraagt om kritisch denken. Wie is de afzender? Welk belang zit erachter en klopt de context? Dat geldt voor woorden, maar zeker ook voor fotografie. Blijf je afvragen waar je werkelijk naar kijkt. En wie wil dat jij het op die manier ziet.”

NOOIT VOLLEDIG OBJECTIEF

Wat heeft het werken als fotograaf en verhalenverteller jou geleerd over de wereld en haar bewoners?

“Fotografie heeft mij geleerd dat kijken nooit volledig objectief is. We nemen altijd onszelf mee, onze ervaringen, kennis, verwachtingen en vooroordelen. Zodra ik mijn camera richt, maak ik keuzes. Ik bepaal wat er binnen het kader valt, maar ook wat erbuiten blijft. Ieder beeld is een uitsnede van een groter verhaal, dus niet de volledige waarheid. Wat gebeurde er vlak daarvoor? Wat kwam erna? Wie of wat zien we niet? Zeker nu beelden vaak zonder uitleg of oorspronkelijke context worden gedeeld, vind ik het belangrijk om me daarvan bewust te blijven.

Tegelijkertijd kan aandachtig kijken een eerste oordeel juist openbreken. Hoe langer je ergens verblijft, hoe beter je kijkt, hoe meer lagen er zichtbaar worden. Wat bij de eerste aanblik vanzelfsprekend leek, blijkt vaak veel ingewikkelder. Misschien begint werkelijk kijken daarom pas op het moment dat je eerste conclusie begint te wankelen.”

DE WERELD DICHTERBIJ

Als je één dag volledig vrij zou zijn van opdrachten, deadlines en verwachtingen… Wat zou je dan het allerliefst doen?

“Dit is de leukste vraag tot nu toe, omdat het geen ondenkbeeldige vraag is. Het is letterlijk iets waar ik me de laatste tijd mee bezighoud: waar wil ik mijn camera op richten, wanneer ik volledig vrij ben om te kiezen?

Ja, ik zou zeker gaan fotograferen, maar dichtbij huis. Ik heb jarenlang de wereld rondgereisd om verhalen te vertellen, terwijl ik steeds sterker besef hoeveel er in mijn eigen omgeving te ontdekken is. Ik kom vaak in de Rottige Meente en Brandemeer, een prachtig, rijk en tegelijkertijd kwetsbaar natuurgebied. Ik zou daar willen rondzwerven, zonder vastomlijnd plan, en aandachtig volgen wat het licht, het water, de seizoenen en alles wat er leeft mij wil laten zien.

Ik wil mijn fotografie inzetten om de schoonheid en kwetsbaarheid van de natuur te verbeelden, de verwondering, maar ook de zorg. Om te laten zien hoeveel we nog hebben om te beschermen. Sterker nog: ik wil nóg dichter bij huis gaan werken, namelijk op onze eigen zes hectare grond. Hier richten wij ons op het vergroten van de biodiversiteit. Ik wil zichtbaar maken wat daar verandert, terugkeert, groeit en ontbreekt. Niet alleen als een documentaire-registratie, maar juist ook als kunst. Want kunst laat mensen stilstaan en voelen. Dat kunnen feiten en cijfers alleen niet altijd overbrengen. Misschien begint natuurbescherming wel met werkelijk leren zien wat er te verliezen is.”

ZELFSTANDIG

Welke keuze heeft achteraf de grootste invloed gehad op wie je nu bent?

“De keuze die waarschijnlijk de grootste invloed heeft gehad op wie ik nu ben, is mijn beslissing om niet voor een baas te werken. Het bestaan als zelfstandige is financieel soms onzeker, maar het geeft mij de vrijheid om mijn eigen pad en ritme te bepalen. Als ik ‘s avonds wil werken omdat ik overdag door het bos wil zwerven, is dat míjn beslissing. Als ik Friesland tijdelijk wil verruilen voor de schitterende Franse Morvan, dan kán dat. Die vrijheid koester ik.

Op een goede tweede plaats staat mijn beslissing om de stad te verlaten en op het Friese platteland te gaan wonen. Die keuze hangt sterk samen met de eerste. Ook daarin koos ik voor ruimte, zelfstandigheid en een leven dat beter bij mij past. Werkelijk iedere dag voel ik dat ik daar goed aan heb gedaan.”

FRIESLAND EN DE FRANSE MORVAN

“Door de liefde voor Hans ben ik in Bantega komen wonen. Ik woonde toen zelf in een flat in Noord-Holland, een levensgroot contrast met het Friese platteland. Ons huis staat in de omgeving bekend als ‘het Blauwe Huis’. Het is een fijne plek om te wonen. Hier werken we, maken we nieuwe plannen en hebben we de ruimte om die plannen ook werkelijk te laten ontstaan. Ik kwam hier voor de liefde, maar inmiddels ben ik me ook diep verbonden gaan voelen met het huis, het landschap en deze streek.

Mijn toekomst zal zich vooral afspelen tussen Friesland en de Franse Morvan. Dicht bij huis wil ik meer kunst maken rond natuur, landschap en biodiversiteit. Tegelijkertijd werk ik aan plannen voor een fotografisch kunstproject in de bossen van de Morvan. En dan is er nog mijn droom van een mobiele studio: een camper die tegelijkertijd studio, hotel, keuken en vervoermiddel is. Die gaat er komen, net als een vogelkijkhut op ons eigen terrein.

Aan plannen ontbreekt het mij niet. Vraag het me over een jaar nog maar eens. Waarschijnlijk is de lijst dan alleen maar langer geworden.”