Als Jelle Dijkstra (40) over klokken vertelt, krijg je geen droog verhaal over tandwielen en techniek. Zijn ogen gaan glimmen. “Het zijn tandwielen die in bepaalde verhoudingen zijn neergezet. Je hangt er een gewicht of een andere energiebron aan en het loopt en het meet. En op het juiste moment laat het ook nog horen hoe laat het is. Het is een fantastische techniek.” Die fascinatie bracht de uit Balk afkomstige Dijkstra, opgeleid als klokkenmaker en uurwerktechnicus, in het bestuur van de stichting Behoud Rijksmonumenten (BRM) in De Fryske Marren. Eén van de monumenten die zijn bijzondere aandacht heeft, is de Jouster Toer. Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan de restauratie van de 39 klokken tellende beiaard.
“De beiaard stond op een gegeven moment stil. De draaiende delen liepen stroef. De draden naar de klepeltjes toe waren allemaal wat fragiel aan het worden. Dat liep niet lekker meer.” Het automatische speelwerk ging in 2018 kapot, rond de tijd dat de spits van de toren werd gerestaureerd. “Waarschijnlijk door een stroomstoring. De restauratie van de beiaard bleek een kostbare operatie. We hebben gecalculeerd: wat moet de restauratie nou kosten? Dan zit je weer op een ton.” Geld dat niet zomaar voorhanden was. “Stichting Westermeer gaf als eerste een substantiële bijdrage en toen kwam iemand bij ons met de vraag: hoe groot is het gat. Diegene maakte uiteindelijk de restauratie mogelijk.”
Met de vuisten bespelen
Wie ‘carillon’ zegt, zit volgens Dijkstra niet helemaal verkeerd, maar helemaal juist is het ook niet. “De term beiaard wordt minder vaak gebruikt. Vaker hoor je carillon. Die mag je gebruiken, alleen het carillon dekt de lading niet helemaal. Het verschil zit in de manier waarop het instrument wordt bespeeld. Een carillon is een automatisch speelwerk. Een beiaard heeft ook een stokkenklavier. Dan kun je hem met je vuisten bespelen. De Jouster Toer heeft beide. Met de restauratie zijn de 39 klokken blijven hangen. Aan de klokken zelf gebeurt eigenlijk niks. Er slaat een klepel tegenaan. Dat is dan ook alles.” De techniek eromheen is volledig aangepakt. “Al die tuimelaars en die draden en de verbinding, dat is allemaal weg. Ook het frame is geschilderd, het akoestische plafond vernieuwd en de cabine van de beiaardier gerestaureerd en geïsoleerd.”
Op afstand te bedienen
De Jouster beiaard heeft een geschiedenis die teruggaat tot 1953. “Dat was een geschenk van Douwe Egberts wegens het 200-jarig bestaan.” Er kwamen toen 37 klokken in de toren. “Later zijn er, meen ik in 1987, nog twee bijgeplaatst.” De nieuwe techniek maakt straks weer automatisch spelen mogelijk. “Er komt een hele nieuwe computer in.” Dijkstra kan het systeem zelfs op afstand bedienen. “Ik kan hem via internet benaderen. Via de telefoon kan ik hem bedienen en via de computer.” Er komt een repertoire van zo’n zeventig tot tachtig nummers. “Elk half uur en elk heel uur doet hij een liedje van ongeveer een minuut. En dat is steeds weer een ander liedje.” Voor zomer, winter, Kerst en Sinterklaas zijn verschillende lijsten beschikbaar.
Achter de broek aan
Toch is voor Dijkstra een automatische melodie niet hetzelfde als een echte beiaardier. Waarom heb je dan een beiaardier nodig? “Omdat je dan een dynamisch en levend spel hebt. Een computer kent maar één volume en één dynamiek. Dit is gewoon tingel tangel, tingelingelingelingeling. Een menselijke bespeler kan veel meer. Een beiaardier kan piano spelen, fortissimo spelen, levend spelen. En dat is echt een concert.” Een automatisch nummer duurt ongeveer een minuut; een beiaardier kan vier of vijf minuten spelen. De vorige beiaardier, Dirk Donker, stopte begin 2025. “Hij werd steeds ouder en zei: voordat het gerestaureerd is, ben ik zoveel jaar ouder. Dat doe ik niet meer.” De gemeente moet daarom op zoek naar een opvolger. “Wij zitten de gemeente wel een beetje achter de broek van: kom op jongens. Zorg dat we een beiaardier krijgen.”
‘Te lang geduurd’
Gemakkelijk is dat beroep niet, weet Dijkstra. “Muzikaliteit. Echt het beiaardiersvak.” In Amersfoort bestaat een speciale opleiding. En een beetje conditie kan ook geen kwaad. “Je moet fit zijn, je moet die trappen op en af.” Daarna begint het echte werk. “Je moet wel die klepel aanslaan. Als jij hard wilt spelen, dan heb je wat meer kracht erin nodig.” In Joure zou een beiaardier doorgaans twee keer per week kunnen spelen. “Gemiddeld een uur, een uur en een kwartier.” Dijkstra hoopt dat de toren straks weer regelmatig muzikaal wordt gebruikt. “Het heeft gewoon veel te lang geduurd.” De computer zorgt straks in elk geval dat het niet helemaal stil blijft.
Meer dan alleen klokken
Op 29 oktober worden de gerestaureerde techniek en de beiaard officieel opnieuw in gebruik genomen. De burgemeester is daarbij aanwezig en de schenker die tot nu toe anoniem bleef, maakt zich bekend. Twee dagen later, op 31 oktober, gaat de Jouster Toer open voor de Jousters en andere geïnteresseerden. Zij kunnen dan zelf bekijken wat er in de toren is gebeurd. “Dat is wel mooi.” Want de toren heeft meer te bieden dan alleen klokken. Er werd vroeger recht gesproken en er waren gevangeniscellen. “Dan werd je gewoon opgesloten. Even afkoelen. Of de roes uitslapen.” De toren vertelt daarmee een geschiedenis die veel verder teruggaat dan de komst van de beiaard in 1953.
Veel deskundigheid
Dijkstra kijkt vanuit BRM ondertussen naar veel meer monumenten dan alleen de Jouster Toer. De stichting beheert 26 specifieke rijksmonumenten in De Fryske Marren, waaronder elf kerktorens, dertien klokkenstoelen en twee molens. “Wij hebben als doel het behoud ervan te garanderen, door restauraties te begeleiden en uit te laten voeren.” Binnen het bestuur is volgens hem veel deskundigheid aanwezig. “We hebben twee molenaars, in het bestuur. Die weten precies waar ze het over hebben.” Ook zijn eigen kennis komt goed van pas. “Als er iets voorbij komt voor een restauratie, of er is iets aan de hand, dan is het prettig dat je die ervaring en kennis in huis hebt.” Geld blijft daarbij een belangrijke factor. De stichting is afhankelijk van bijdragen, subsidies en donaties.
Zijn liefde voor uurwerken is uiteindelijk de reden dat Dijkstra zich hiervoor inzet. “Ik ben opgeleid in Schoonhoven, in de zilverstad.” Als klokkenmaker werkt hij nog steeds, naast zijn andere werk. “Het klokkenmaken doe ik erbij. Daar hoef ik niet van te bestaan.” De stichting noemt hij eveneens een hobby. Maar wel één die hem na aan het hart ligt. Zeker nu de Jouster Toer haar stem terugkrijgt. “Een beiaardier maakt er echt muziek van.” En dus kijkt Dijkstra uit naar het moment waarop de eerste klanken weer boven Joure klinken. “Het is wel mooi dat we straks hier weer twee keer in de week een beiaardier hebben.”
