Hoe muziek het leven van componist Jan de Haan uit Oranjewoud dirigeert

ORANJEWOUD - De taak is niet eenvoudig. Waar een auteur van een roman verschillende personages in een volgorde aan het woord laat, werkt dit voor een componist heel anders.

De kunst van het componeren.

De kunst van het componeren is: zo kunnen schrijven dat de spelers zich van meet af aan betrokken voelen bij het stuk. Dat het hun interesse opwekt en die van de luisteraar. Dit heeft alles te maken met harmonie. Dit is de dagelijkse bezigheid van Jan de Haan, componist in Oranjewoud. Hij legt uit dat het van cruciaal belang is hoe je een muziekstuk opent. “Als een stuk de eerste minuten alleen interessant is voor bijvoorbeeld een derde van de spelers, raak je het overige deel kwijt. Componeren voor blaasorkest betekent daarom aantrekkelijke muziek schrijven voor zowel de spelers als de luisteraars.”

Die finesse vraagt veel voorbereiding. Vaak zit het al een tijd in Jans hoofd. ‘Ik weet hoe ik het wil hebben. Er zijn momenten dat het in een keer slaagt om dit uit te werken. Er zijn ook genoeg momenten dat zoiets even met rust gelaten moet worden.” Een oplossing van Jan is om op zulke momenten te wandelen. De cadans van het bewegen, schept ruimte in het hoofd.

Je zou iets met muziek moeten doen

Jan de Haan werd al op jonge leeftijd gegrepen door de muziek. Zijn vader en ooms speelden blaasinstrumenten. De jonge Jan luisterde graag naar hoe zijn vader speelde. Het greep hem. Op negenjarige leeftijd ging hij bij het korps. Een van zijn ooms merkte een paar jaar later op dat Jan het snel in de vingers kreeg. ‘Je zou iets met muziek moeten doen’, kreeg hij op tienjarige leeftijd te horen. Die boodschap kwam binnen.

“Vanaf dat moment liet de muziek mij niet meer los. Ik wilde begrijpen wat ik speelde”, zegt De Haan. Naast blaasinstrumenten leerde Jan ook piano spelen. “Daarmee ga je nog meer de diepte in.” Zijn docent van de lokale muziekschool begreep dat Jan meer wilde dan alleen hobbymatig muziek spelen. Er werd een mogelijkheid geboden extra lessen te volgen om zich klaar te maken voor het Conservatorium. “Vergeleken met mijn klasgenoten was ik wel wat anders. Mijn kinderen zeggen nu nog wel eens dat ik vroeger geen leven heb gehad”, lacht hij. “Ik was zo gebiologeerd door klassieke muziek. Uitvoeringen van het Ftysk Orkest en de Mattheus Passion bezocht ik graag met mijn vader. Ik kreeg daardoor een diep respect voor de componisten. Ik begon door te krijgen, hoe briljant zij waren om zo te componeren. In mijn vrije tijd ging ik zoeken naar de partituren van het stuk. Die wilde ik begrijpen. Daardoor groeide de wens om zelf ook te schrijven.”

Televisie in Hilversum

In de muziek-pedagogische academie in Leeuwarden en later in het Conservatorium in Utrecht leerde Jan de Haan belangrijke basiskennis voor het schrijven. “Zaken als het leren doorgronden van de harmonieleer en contrapunt zijn absolute voorwaarden om zelf te componeren. Maar ook hoe je moet leren moduleren om van de een naar de andere toonsoort te gaan.” Die kunde ziet Jan als voorwaarde en groot voordeel in zijn vak, maar soms ook als nadeel, als hij zelf muziek beluistert. “Verbeteringen of onjuistheden vallen me nu meteen op.”

Op zijn twintigste rondde hij zijn opleiding af. Aan werk was geen gebrek. Hij dirigeerde en gaf een aantal jaren les. Op zijn vijfentwintigste besloot hij als freelancer te beginnen. “Ik kon in Hilversum beginnen om muziek voor televisieprogramma’s te schrijven. Een hele leerzame periode, omdat ik daar geleerd heb om snel van deadline naar deadline te werken.”

Eigen uitgeverij

De belangstelling voor de manier waarop Jan de Haan zijn muziek componeerde, nam toe. Jan zag het als een uitgelezen kans om zijn werk uit te geven. Aanvankelijk gaf hij nieuwe muziek uit voor blaasorkesten. Zijn uitgeverij groeide uit tot een grote speler op de markt. Later volgde ook het uitgeven van methodes voor muziekscholen.

“Het is fascinerend om te zien hoe zoiets werkt. Muziek is de taal van iedereen. Wanneer ze in Japan belangstelling toonden voor één van de werken, hoefde er geen vertaalbureau aan te pas te komen.” Er werden contracten met componisten gemaakt die een podium zochten voor hun werken. ‘Ik heb daarmee componisten in het zadel kunnen helpen.”

Hoewel zijn taak als uitgever hem goed beviel, verlangde Jan terug naar de tijd waarin hij meer vrijheid had om zelf te schrijven. Een uitgeverij in de Verenigde Staten toonde belangstelling het bedrijf van Jan de Haan over te nemen. “En dat was voor mij reden om het te verkopen.”

Overdonderend effect

De vrijheid die hij nu heeft, wordt ingevuld door ervaringen op te doen die hem raken en die om te zetten in muziek. “Onlangs was ik in Vietnam bij de Paradise Cave. Dit zijn grotten met druipsteenformaties. Zo ontzettend kleurrijk, dit is een waanzinnige ervaring voor je zintuigen. Ik werd erdoor overspoeld. Eenmaal thuis wist ik hoe ik dit overdonderende effect in muziek moest uitdrukken.”

Jan de Haan laat een stuk horen. Het is onmiskenbaar dat hij erdoor geraakt is. Hij glimlacht. Een kort moment later trekt het beeldscherm zijn aandacht. De glimlach verdwijnt en een gezichtsuitdrukking van de meester verschijnt. “Ik zie warempel dat er nog een fout staat in dit stuk.” Even lijkt De Haan te vergeten te zijn, dat we bezig zijn met een interview, totdat hij weer van zijn beeldscherm opkijkt. De glimlach komt weer terug. “Zo, dat is ook weer hersteld. Muziek componeren is voortdurend keuzes maken, maar dat betekent niet dat er eindeloze keuzes mogelijk zijn. Alles moet naadloos aansluiten tot één geheel.”

Door Albert Bouwman